روح مستمع مستأنس ، انسى حاصل شود . و گاهى كه قائل را كمال حقيقى كه موجب وصول است به مقصود در نظر آيد و در حكم و مواعظ سخن گويد خطيب عقل به منبر بلاغت برآمده به حكم ان من الشعر لحكمة و ان من البيان لسحرا ، روح و روان تأثيرى در جان سخن دمد . و گاهى كه قائل را محبت ولىّ كامل كه وسيلهء قرب است به حق جل شأنه به حكم وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ « 1 » در اهتزاز آورد و در شوق آن سخن راند ، ساقى ولايت از عين معين كأسى درخشان بىغائله ملامت و به ابقاء عقل و سلامت دائر سازد كه از فروغ آن كأس شراب معنى سخن به حكم ما قال فينا قائل بيت شعر حتى يؤيد بروح القدس ، طعم حيات گيرد ، و در ذائقه روح مستمع به مقتضاى وَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً « 2 » كار آب حيات كند . يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ ، لا فِيها غَوْلٌ وَ لا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ « 3 » و گاهى در قائل داعيه عرض نياز به درگاه بىنياز پديد آورد ، به حكم إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ « 4 » به عرض پريشانى دل حزين و شكوه از ديو رجيم و نفس امّاره از در دعا و مناجات درآيد و به زبان ابتهال « 5 » و فراغت « 6 » سخن گويد ، و درمان درد خويش از طبيب قلوب جويد ، و به مصداق فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ « 7 » خود را در حق مستهلك و فانى سازد و در اين مقام اهل محبت را از شراب فناى محبوب اذا شربوا سكروا نصيبى تواند بود ، و قربى بر قرب تواند افزود » . « 8 » سپس فيض اين فقيه و فيلسوف الهى و سخن گستر نامى به تفصيل ، الفاظ مستعار و كلمات مجازى را كه در اشعار عرفاى پاكدل به كار مىرود شرح مىدهد و معانى غير حقيقى آنها را بيان مىكند . او مىنويسد : « ما هر يك از الفاظ مجازيه را كه به منزلهء اصول است نسبت به ديگرها ، با بعضى از متعلقات آن بيان مىكنيم كه اشاره به كدام معنى است از معانى

--> ( 1 ) - آيهء 35 سورهء مائده . ( 2 ) - آيهء 64 سورهء كهف . ( 3 ) - آيهء 45 سوره صافات . ( 4 ) - آيهء 8 سورهء يوسف . ( 5 ) - آيهء 45 سورهء صافات . ( 6 ) - آيهء 8 سورهء يوسف . ( 7 ) - آيهء 5 سورهء ذاريات . ( 8 ) - گزيدهء فصل اول و دوم مشواق با جزئى تغيير در عبارات .